48. Szczyt ASEAN w Cebu, stanowił istotne forum artykulacji bieżących napięć geopolitycznych oraz ograniczeń instytucjonalnych tej organizacji w obliczu nakładających się kryzysów regionalnych i globalnych. Analiza jego rezultatów wskazuje na utrzymującą się asymetrię między ambitnymi deklaracjami a realną zdolnością ASEAN do skoordynowanego działania, co pozostaje jedną z kluczowych cech tej organizacji od dekad. Centralnym punktem obrad była eskalacja konfliktu na Bliskim Wschodzie, a w szczególności wojna Stanów Zjednoczonych i Izraela z Iranem, która znacząco wpłynęła na agendę szczytu, marginalizując tradycyjnie istotne kwestie regionalne, takie jak spory na Morzu Południowochińskim. Państwa ASEAN, będące w większości silnie uzależnione od importu surowców energetycznych z regionu Zatoki Perskiej, wyraziły głębokie zaniepokojenie zamknięciem cieśniny Ormuz, przez którą przebiega jeden z głównych morskich szlaków transportowych ropy naftowej. W tym kontekście inicjatywy promowane przez prezydenta Ferdinanda Marcosa Jr., sprawującego przewodnictwo w ASEAN w imieniu Filipin, nabierają szczególnego znaczenia.
Prezydent Filipin wspólnie z Sekretarzem Generalnym ASEAN dr. Kao Kim Hournem zapowiedzieli przyspieszenie ratyfikacji regionalnego porozumienia dotyczącego bezpieczeństwa paliwowego (ASEAN Petroleum Security Agreement, APSA), które przewiduje mechanizmy koordynowanego dzielenia się zasobami energetycznymi w sytuacjach kryzysowych. Porozumienie zostało podpisane pierwszego marca 2009 r. w Tajlandii i zostało odnowione 17 października 2025 r. podczas 43. szczytu ministrów ds. energetyki ASEAN w Malezji. Ponadto Ferdinand Marcos Jr zwrócił uwagę na pilną potrzebę budowy sieci energetycznej ASEAN (ASEAN Power Grid, APG), mającej na celu usprawnienie połączeń między państwami członkowskimi, a docelowo połączenie sieci wszystkich 11 krajów. Koncepcja APG od ponad dwóch dekad pozostaje jednym z najbardziej ambitnych projektów integracyjnych w ramach ASEAN. Jej strategicznym celem jest stworzenie zintegrowanego rynku energii elektrycznej, umożliwiającego transgraniczny handel energią, zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego oraz przyspieszenie transformacji energetycznej regionu. Mimo tego, że idea ta została sformułowana już pod koniec lat 90-tych XX w., proces implementacji postępuje powoli i nadal pozostaje na etapie fragmentarycznych połączeń bilateralnych oraz ograniczonych projektów pilotażowych. Dotychczas ASEAN zdołał osiągnąć około 7,7 GW zdolności przesyłowych w ramach dziewięciu spośród osiemnastu priorytetowych projektów połączeń energetycznych. Infrastruktura ta koncentruje się jednak głównie w Wielkim Subregionie Mekongu, gdzie względnie niski koszt integracji wynika z geograficznej ciągłości sieci oraz nadwyżek hydroenergetycznych, przede wszystkim w Laosie. W praktyce oznacza to, że zamiast rzeczywistej integracji ogólnoregionalnej rozwija się raczej współpraca subregionalna, oparta na ograniczonej liczbie państw i specyficznych uwarunkowaniach geograficznych. Najbardziej zaawansowanym przedsięwzięciem pozostaje projekt integracji energetycznej Laos–Tajlandia–Malezja–Singapur, funkcjonujący od 2022 r. Projekt ten potwierdził techniczną wykonalność transgranicznego handlu energią elektryczną, lecz jego obecna formuła ma nadal charakter pilotażowy. Handel energią odbywa się na podstawie sztywnych kontraktów wolumenowych, a nie w ramach konkurencyjnego i otwartego rynku. Co istotne, projekt wykorzystuje istniejącą infrastrukturę i nie rozwiązuje bardziej zaawansowanych problemów systemowych, takich jak zarządzanie przeciążeniami sieci, równoważenie podaży i popytu czy rozliczenia płatności w czasie rzeczywistym między różnymi jurysdykcjami państwowymi. W konsekwencji model ten nie może jeszcze stanowić podstawy dla pełnoskalowego regionalnego rynku energii bez daleko idących reform instytucjonalnych i regulacyjnych.
Szczególnie interesującym przypadkiem pozostaje Indonezja, która intensywnie inwestuje w rozwój własnej infrastruktury przesyłowej jako fundamentu przyszłej integracji regionalnej. Dżakarta zadeklarowała przeznaczenie około 36 mld USD na rozbudowę krajowej sieci energetycznej, obejmującą budowę 48 tys. km linii przesyłowych w ciągu najbliższej dekady. Działania te mają kluczowe znaczenie nie tylko dla modernizacji krajowego sektora energetycznego, lecz także dla potencjalnego włączenia Indonezji do regionalnego systemu przesyłowego. Jednak archipelagiczny charakter państwa generuje istotne wyzwania techniczne i finansowe. Połączenie takich wysp jak Jawa, Sumatra czy Kalimantan z sąsiednimi państwami wymaga budowy podmorskich kabli wysokiego napięcia oraz zaawansowanej infrastruktury przesyłowej, co wiąże się z ogromnymi kosztami i wysokim poziomem skomplikowania technologicznego.
Podobne wyzwania dotyczą Filipin, które uznały integrację energetyczną jako jeden z priorytetów swojego przewodnictwa w ASEAN w 2026 r. Manila prowadzi rozmowy z Malezją dotyczące połączeń sieciowych i uczestniczy w projekcie integracyjnym obejmującym Brunei, Indonezję, Malezję (Brunei–Indonesia–Malaysia–Philippines Power Integration Project, BIMP-PIP), który został zainaugurowany w 2023 r.
Przełomowym momentem dla projektu APG było uruchomienie w październiku 2025 r. ASEAN Power Grid Financing Initiative przez Bank Światowy oraz Azjatycki Bank Rozwoju. Inicjatywa ta ma zapewnić wsparcie finansowe i techniczne dla przygotowania projektów infrastrukturalnych, analiz regulacyjnych oraz budowy zdolności instytucjonalnych państw członkowskich. Według szacunków region będzie potrzebował nawet 800 mld USD inwestycji w sektor wytwarzania i przesyłu energii do 2045 r.
W szerszym ujęciu ASEAN stoi obecnie przed koniecznością stworzenia podstaw instytucjonalnych dla funkcjonowania wspólnego rynku energetycznego. Organizacja nadal pracuje nad harmonizacją standardów technicznych, ustanowieniem wspólnych zasad przesyłu energii, mechanizmów płatności oraz procedur rozstrzygania sporów. Brakuje jednak centralnego operatora systemu, niezależnego regulatora oraz mechanizmów egzekwowania decyzji. Oznacza to, że ASEAN posiada wspólną wizję integracji energetycznej, lecz nie dysponuje strukturami zdolnymi do jej skutecznej realizacji. W związku z tym państwa członkowskie nadal preferują rozwiązania bilateralne, co osłabia potencjał organizacji jako aktora kolektywnego.
Drugim kluczowym zagadnieniem pozostaje kryzys w Mjanmie, który od zamachu stanu w 2021 r. stanowi najpoważniejsze wyzwanie dla spójności ASEAN. Obecność delegacji z Naypyidaw, mimo utrzymania formalnych ograniczeń wobec najwyższych przedstawicieli junty, wskazuje na stopniowe, ale ostrożne próby normalizacji relacji. W tym kontekście działania rządu Mjanmy, w tym przeprowadzenie kontrolowanych wyborów, zwolnienie z więzienia byłego prezydenta U Win Myinta oraz przeniesienie Aung San Suu Kyi do aresztu domowego, należy interpretować jako element strategii poprawy wizerunku międzynarodowego.
Niemniej jednak wewnętrzne podziały w ASEAN w kwestii podejścia do Mjanmy pozostają wyraźne. Z jednej strony Tajlandia opowiada się za pragmatycznym uznaniem wyników wyborów i reintegracją Mjanmy w struktury organizacji. Z drugiej strony państwa takie jak Indonezja, Malezja czy Filipiny wykazują większą powściągliwość, podkreślając brak postępów w realizacji pięciopunktowego konsensusu ASEAN. Dodatkowo najnowszy członek stowarzyszenia – Timor Wschodni, przyjmuje bardziej konfrontacyjne stanowisko, czego najlepszym dowodem jest przedsięwzięcie kroków prawnych przeciwko juncie.
W tym kontekście zapowiedź przeprowadzenia wirtualnych konsultacji między ministrami spraw zagranicznych ASEAN a przedstawicielami Mjanmy można interpretować jako kompromis instytucjonalny, który pozwala utrzymać dialog bez pełnej legitymizacji reżimu. Wciąż jednak trudno się doszukiwać realnego wpływu stowarzyszenia na przebieg konfliktu wewnętrznego w Mjanmie, co podważa jego wiarygodność w zarządzaniu sytuacjami kryzysowymi w regionie.
Trzecim istotnym wątkiem szczytu były napięcia bilateralne między Tajlandią a Kambodżą. Spotkanie premierów Anutina Chanvirakula i Hun Maneta, choć symbolicznie istotne, nie przyniosło przełomu w kwestii sporu granicznego. Utrzymujące się zawieszenie broni oraz ograniczone środki budowy zaufania wskazują na kontynuację strategii zarządzania konfliktem, a nie jego rozwiązania. Dodatkowym czynnikiem eskalacyjnym jest jednostronna decyzja Tajlandii o unieważnieniu porozumienia z 2001 r. – znanego jako protokół ustaleń 44 (Memorandum of Understanding 44) – tworzącego ramy współpracy w zakresie poszukiwań ropy naftowej i gazu ziemnego przy jednoczesnym prowadzeniu negocjacji delimitacyjnych w Zatoce Tajlandzkiej. Reakcja Kambodży, obejmująca odwołanie się do mechanizmów przewidzianych w Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS) oraz nowelizację przepisów o powszechnym poborze do wojska, świadczy o rosnącej determinacji obu stron do wzmocnienia swojej pozycji negocjacyjnej. W szerszym ujęciu przypadek ten ilustruje ograniczoną zdolność ASEAN do mediacji sporów między państwami członkowskimi, szczególnie gdy dotyczą one kwestii suwerenności i zasobów naturalnych.
Analizując całość szczytu w Cebu, można zauważyć, że ASEAN funkcjonuje obecnie w warunkach rosnącej presji zewnętrznej i wewnętrznej fragmentacji. Kryzysy globalne, takie jak destabilizacja na Bliskim Wschodzie, coraz silniej oddziałują na region, ujawniając jego podatność na szoki zewnętrzne. Jednocześnie nierozwiązane konflikty wewnętrzne – zarówno w Mjanmie, jak i między państwami członkowskimi – ograniczają zdolność organizacji do wypracowania spójnej strategii działania.
Na tej podstawie należy stwierdzić, że ASEAN pozostaje platformą dialogu niż efektywnym aktorem geopolitycznym. Siła stowarzyszenia tkwi w inkluzywności i elastyczności, jednak te same cechy utrudniają podejmowanie zdecydowanych działań w sytuacjach kryzysowych. Szczyt w Cebu potwierdza, że przyszłość organizacji będzie zależała od zdolności do pogodzenia zasady konsensusu z potrzebą większej efektywności decyzyjnej. Bez tego ASEAN może stopniowo tracić pozycję kluczowego architekta ładu regionalnego w Azji Południowo-Wschodniej.
