W dobie sztucznej inteligencji i trwającej rywalizacji Chin ze Stanami Zjednoczonymi, coraz bardziej zauważalne stają się niedobory komponentów potrzebnych do stworzenia jej infrastruktury - pamięci i procesorów, a także innych półprzewodników oraz surowców niezbędnych do ich wytworzenia – m.in. metali ziem rzadkich, oraz wykwalifikowanych kadr w zakresie nowych technologii. Japonia, która w latach 70. i 80. była centrum innowacyjności i miejscem rozwoju istotnych dla sektora technologii, w tym półprzewodników, straciła rozpęd w latach 90. i 2000. Jej gospodarka, pozostając na wysokiej pozycji w globalnych rankingach, do 2022 roku doświadczyła stagnacji i ryzyka recesji. Półprzewodniki zaś stały się stopniowo domeną kilku innych państw jak np. Stanów Zjednoczonych, ale głównie azjatyckich, tj. Tajwanu (półprzewodniki logiczne) i Korei Południowej (pamięci), a także próbujących dogonić je Chin, które pozostają obecnie jednak przynajmniej jedną generację za liderami. Dopiero problemy powstałe w wyniku pandemii COVID-19, w tym szczególnie nagłego odcięcia dostaw zagranicznych, uwidoczniły konieczność radykalnych zmian w japońskiej strategii.
Strategiczne partnerstwa nową drogą do sukcesu
Według najnowszej analizy przygotowanej przez badaczy z Australian National University i RIETI (Research Institute of Economy, Trade and Industry) dla tego instytutu, na zapaść japońskiego przemysłu półprzewodnikowego miały wpływ m.in. „zbytnia standaryzacja”, „brak konkurencji wewnętrznej” czy „nieprzystosowanie do zmieniających się trendów globalnych”. Jednym z kluczowych impulsów było również zawarcie porozumienia ze Stanami Zjednoczonymi w 1986 roku, ponowionego w 1991 roku, które ograniczyło m.in. sprzedaż japońskich półprzewodników w USA i zwiększyło udział amerykańskich firm w japońskim rynku. Próby odwrócenia niekorzystnych dla Japonii trendów miały już miejsce w latach 2010., ale większe zaangażowanie państwa japońskiego zauważalne jest szczególnie w ostatnich kilku latach, kiedy strategiczne założenia zaczęły się urzeczywistniać.
W 2022 roku Japonia ponownie zawarła porozumienie ze Stanami Zjednoczonymi, tym razem partnerskie, Podstawowe Zasady Współpracy nad Półprzewodnikami (Basic Principles on Semiconductor Cooperation). Obie strony zobowiązały się w nim do współpracy nad wzmacnianiem łańcuchów dostaw półprzewodników, opartej m.in. na transparentności i dążeniu do wzmocnienia nie tylko sygnatariuszy, ale także „podobnie myślących państw”. Stany Zjednoczone są najważniejszym, choć nie jedynym partnerem Japonii, która stara się ich dywersyfikować. Jednym z kierunków współpracy jest Unia Europejska. Japonia, również w 2022 roku, podpisała Partnerstwo Cyfrowe z UE, które wymienia współpracę nad zachowaniem łańcuchów dostaw półprzewodników oraz współpracę w badaniach, jako jedne z pierwszych działań na jego podstawie. Japonia liczy też na partnerstwa z konkretnymi państwami i firmami europejskimi, np. Wielką Brytanią, Niderlandami (ASML) czy Włochami.
Wielostronnym porozumieniem z inicjatywy USA, dotyczącym szerzej łańcuchów dostaw w obszarze Indo-Pacyfiku, w którym uczestniczy również Japonia, jest Indo-Pacific Economic Framework (IPEF), które weszło w fazę operacyjną w lutym 2024 roku. To porozumienie, wraz z bilateralnym Partnerstwem Cyfrowym 2.0 z Indiami z 2025 roku, którego jednym z głównych postanowień jest wsparcie badań, inwestycji i rozwoju półprzewodników, pokazuje, że Japonii zależy nie tylko na współpracy z „Zachodem”. Jeszcze w 2025 roku, również z inicjatywy USA, ogłoszono Pax Silica, które jest deklaracją wsparcia rozwoju sztucznej inteligencji, wymagającej stworzenia wytrzymałego ekosystemu technologicznego, w tym produkcji półprzewodników. Do deklaracji jako pierwsze państwo przyłączyła się Japonia, a obecnie uczestniczy w niej już też kilka państw europejskich np. Grecja czy Wielka Brytania.
Półprzewodniki w służbie bezpieczeństwu
Japonia widzi w półprzewodnikach warunek własnego bezpieczeństwa. Deklaracje polityczne i rozważania strategiczne znalazły więc też oparcie w konkretnych prawach, chociażby ustawie o promocji bezpieczeństwa ekonomicznego (Economic Security Promotion Act, ESPA), która nakłada na rząd Japonii obowiązek działania na rzecz stabilizacji łańcuchów dostaw, infrastruktury krytycznej czy krytycznych technologii.
Premier Takaichi Sanae w swoim drugim expose z 20 lutego 2026 roku ponownie podała półprzewodniki jako przykład wysokiej technologii, która obok sztucznej inteligencji czy budowy statków jest „inwestycją we wzrost” Japonii. Inwestycje te zaś wzmacniają bezpieczeństwo. Przed rokiem 2021 fundusze przeznaczane na półprzewodniki były alokowane głównie poprzez granty na wsparcie badań nad zaawansowanymi technologiami. Finansowano je też z doraźnych budżetów dodatkowych. Dopiero w 2025 roku ogłoszono prace nad alokacją regularnych, przewidywalnych środków budżetowych od roku fiskalnego 2026. Przewidywane przez japońskie ministerstwo finansów środki na sztuczną inteligencję i półprzewodniki to 1,239 bln jenów, co jest prawie czterokrotnym wzrostem w porównaniu do budżetu za 2025 rok. Wraz z nim planowane są ulgi podatkowe, takie jak kredyty podatkowe czy amortyzacja inwestycji.
Obecnie realizowana strategia Japonii opiera się na filarach współpracy zagranicznej i kompleksowym wsparciu wszystkich aspektów produkcji półprzewodników, włącznie z rozwojem kadr. Wsparcie produkcji zostało podzielone na trzy etapy, a każdy z nich odniesiono do pięciu pól: zaawansowanych półprzewodników logicznych, zaawansowanych półprzewodników pamięci, wyspecjalizowanych półprzewodników na cele produkcyjne, zaawansowane pakowanie oraz produkcję sprzętu, części i surowców na potrzeby półprzewodników. Pierwszy etap przewiduje wsparcie podstawowych krajowych zdolności produkcyjnych. Drugi etap oznacza wejście w produkcję półprzewodników nowej generacji poprzez skupienie się na współpracy ze Stanami Zjednoczonymi. Etap trzeci, to badania nad technologiami przyszłości. Każdy z etapów jest w mniejszym lub większym stopniu w fazie realizacji.
U progu 2026 roku, realizację strategii uwidacznia szczególnie rozbudowa półprzewodnikowego centrum w Kumamoto, skupionego wokół pierwszej fabryki TSMC, powstałej we współpracy z japońskimi gigantami - Sony i Denso, do których przy budowie kolejnej fabryki dołączyła w 2024 roku także Toyota (JASM). Znaczenie TSMC w realizacji zamierzeń strategicznych potwierdza również zaangażowanie polityków. 5 lutego premier Takaichi spotkała się z prezesem TSMC, C.C. Wei, który zadeklarował zwiększenie inwestycji w półprzewodniki w Japonii, a także produkcję układów 3nm (mniejszych niż na początku zakładano) tłumacząc to wymogami klientów. O symbolicznym znaczeniu inwestycji dla samego TSMC i Tajwanu, może świadczyć jednak zwołanie rady dyrektorów właśnie w Kumamoto. Po raz pierwszy w Japonii i po raz drugi poza Tajwanem – pierwsze spotkanie odbyło się w 2025 roku w USA.
Drugim centrum staje się Hokkaido, gdzie rozwijany jest projekt Rapidus - startup założony przez konsorcjum japońskich gigantów, trzech biorących też udział w projekcie JASM oraz producenta chipów Kioxia, gigantów technologicznych i telekomunikacyjnych NEC, NTT i Softbank oraz banku Mitsubishi UFJ. Firma ogłosiła w lipcu 2025 roku rozpoczęcie prototypowania wafli krzemowych 2nm z planowaną komercjalizacją od 2027 roku. Zarówno Rapidus jak i JASM otrzymały proporcjonalnie większe wsparcie finansowe od rządu japońskiego niż inne projekty półprzewodnikowe w Japonii. Nie wszystkie inicjatywy kończą się jednak nawet połowicznym sukcesem. Również w lipcu 2025 roku ogłoszono np. bankructwo JS Foundry, które w przeciwieństwie do Rapidusa nie miało tak dużego wsparcia rządowego.
Rząd-Nauka-Przemysł
Konieczność współpracy i koordynacji, również wewnętrznie, między akademią, rządem i przemysłem, obrazuje powstanie inicjatywy RISE-A. Revolutionary Innovation by Semiconductor Ecosystem for All Industries założono oficjalnie w listopadzie 2025 roku. Organizacja zawarła już porozumienia z belgijskim instytutem imec, który zaangażowany jest również w budowę Rapidusa, tajwańskim ITRI czy amerykańskim Creates. RISE-A buduje dopiero swoją sieć powiązań firm i organizacji w branży, jednak nie jest jedyną platformą współpracy. Zgodnie z założeniami strategii państwa japońskiego, w 2022 roku powstał też dedykowany półprzewodnikom Leading-Edge Semiconductor Technology Center (LSTC), realizujący finansowane przez Japonię projekty badawcze we współpracy przemysłu z uniwersytetami i instytutami badawczymi.
Inicjatywy naukowe czy partnerstwa prywatno-publiczne w Japonii zajmują się różnymi aspektami półprzewodników, w tym tworzeniem nowych materiałów i związków, oraz odkrywaniem właściwości, sposobów pozyskiwania, rafinacji i wykorzystania już istniejących. Przykładowo firma TSMC już od 2019 roku współpracuje z Uniwersytetem Tokijskim w zakresie badań i edukacji dotyczącej chipów. W Japonii prowadzone są również badania nad nowymi i udoskonalanie istniejących technologii chłodzenia, składania czy obróbki, typowo przeznaczone dla półprzewodników, ale też badania podstawowe. Badania materiałowe wzmacnia m.in. Narodowy Instytut Nauk o Materiałach, który udostępnia badaczom i przedsiębiorstwom dane dotyczące takich badań poprzez zintegrowaną platformę.
Szczególnym zainteresowaniem cieszą się badania nad wykorzystaniem diamentu, szkła czy ferromagnetyków w półprzewodnikach. W Fukushimie w 2025 roku rozpoczęto budowę fabryki Okuma Dimond Devices, startupu, który chce produkować pierwsze na świecie diamentowe półprzewodniki. Wsparcie badań w podobnej inicjatywie Power Dimond Systems ogłosiła Japońska Agencja Kosmiczna (JAXA). Szklane podłoża półprzewodnikowe produkuje m.in. firma Toray. Jednym z pól zainteresowania badaczy są też nadprzewodniki, choć te badania są dopiero w początkowym stadium.
Strategia Japonii podkreśla równoważny rozwój regionalny, stąd filarem strategii półprzewodnikowej jest również współpraca na poziomie przemysłu-akademii-publicznym na rzecz wykształcenia lokalnych kadr zdolnych do prowadzenia prac nad nowymi generacjami półprzewodników. Niemniej to właśnie niedobory kadrowe mogą zagrozić pełnej realizacji japońskich ambicji. Wielu badaczy po okresie świetności branży w Japonii, opuściło ją by kontynuować swoje kariery w USA, na Tajwanie, w Korei Południowej czy w Chinach. Postępujące starzenie się społeczeństwa i niska dzietność dodatkowo sprawiają, że z kurczącej się potencjalnej bazy talentów nie można uzyskać wystarczającej liczby badaczy czy inżynierów. 26 stycznia 2026 roku, na posiedzeniu podkomisji ds. rozwoju kadr podano, że Japonia prognozuje do 2040 roku niedobór ok. 3,39 mln specjalistów SI i robotyki, co można dalej ekstrapolować na branżę półprzewodników. Przeciwdziałać tym niedoborom mają dedykowane rady, rozproszone w dziesięciu regionach, które mają dyskutować na temat lokalnego zbalansowania popytu i podaży na pracowników.
Podsumowanie
Japonia, choć deklaruje rozwój narodowego przemysłu, w przeciwieństwie do ubiegłego wieku nie zamyka się na szeroko zakrojoną współpracę i kapitał zagraniczny. Stany Zjednoczone nadal są postrzegane w Japonii jako najważniejszy sojusznik, również, jeśli chodzi o bezpieczeństwo łańcuchów dostaw. Otwarcie Japonii na „podobnie myślące państwa”, w tym członków UE, stanowi szansę na pogłębienie istniejących już partnerstw i zawieranie nowych. Jednocześnie nie pozwoli to jednak państwom europejskim na pełne technologiczne uniezależnienie się od państw azjatyckich czy USA.
Japonia potrzebuje talentów, aby zrealizować ambitne zamierzenia polityków i szuka rozwiązań na poziomie regionalnym. Nie jest to jednak wyzwanie wyłącznie branży półprzewodników ani problem wyłącznie japoński. Z podobnymi niedoborami zmagają się również inne państwa, w tym potentaci branży, Korea Południowa czy Tajwan. Wbrew pozorom, w dobie sztucznej inteligencji problemem może okazać się nie słabość technologii, lecz brak wykwalifikowanych kadr.
