Wrześniowe spotkanie ministrów bezpieczeństwa publicznego i spraw wewnętrznych Chin i państw Azji Centralnej potwierdziło postępującą instytucjonalizację współpracy w zakresie bezpieczeństwa niewojskowego w relacjach Pekinu z regionem. ChRL rozwija bezpośrednią współpracę z miejscowymi służbami zarówno po to, aby ograniczać zagrożenia dla własnego bezpieczeństwa, jak i po to, aby chronić chińskie inwestycje, infrastrukturę oraz obywateli. Jednocześnie Pekin wspiera modernizację systemów lokalnych służb i instytucji bezpieczeństwa państw Azji Centralnej, co zwiększa popyt na rozwiązania oferowane przez chińskie przedsiębiorstwa – monitoring, rozwiązania sztucznej inteligencji, infrastrukturę teleinformatyczną czy usługi ochrony. Współpraca w zakresie bezpieczeństwa staje się zatem obszarem, w którym interesy polityczne i gospodarcze ChRL wzajemnie się wzmacniają.
Na początku września 2026 roku w Pekinie odbyło się nieformalne posiedzenie Mechanizmu Spotkań Ministrów Bezpieczeństwa Publicznego i Spraw Wewnętrznych Chiny-Azja Centralna z udziałem przedstawicieli Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu, Turkmenistanu oraz Uzbekistanu. Stronę chińską reprezentował minister bezpieczeństwa publicznego Wang Xiaohong, który zachęcał do pogłębiania współpracy w kwestiach rozwoju zdolności organów ścigania, zarządzania migracją, zwalczania przestępczości transgranicznej i „trzech sił zła” – terroryzmu, separatyzmu i ekstremizmu. Wang wskazał także na potrzebę wzmocnienia ochrony chińskich interesów za granicą i zabezpieczenia najważniejszych projektów Inicjatywy Pasa i Szlaku.
Podczas spotkania odbyła się także wirtualna uroczystość otwarcia nowej Bazy Szkoleniowej Organów Ścigania Chiny-Azja Centralna, która ma zinstytucjonalizować i ustandaryzować współpracę szkoleniową w tym zakresie. Wang wręczył również złoty pamiątkowy medal „Wielki Mur” chińskiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego kazachskiemu ministrowi spraw wewnętrznych Erjanowi Sädenovowi oraz uzbeckiemu ministrowi spraw wewnętrznych Azizowi Tashpulatovi, symbolicznie doceniając ich wkład w dwustronne stosunki w zakresie bezpieczeństwa.
Spotkanie – choć według deklaracji nieformalne – jest kolejnym elementem rozwijanej przez Chiny współpracy z państwami regionu w obszarze bezpieczeństwa niewojskowego. Spotkania w tym formacie odbyły się w przeszłości dwukrotnie: we wrześniu 2024 roku na marginesie Forum Światowej Współpracy w Bezpieczeństwie Publicznym (Lianyungang), a także w maju 2026 roku w Kazachstanie; tegoroczne spotkanie również odbyło się na krótko przed wspomnianym forum. Rozszerzaniu współpracy bezpieczeństwa towarzyszy jej obecność również w innych kanałach relacji Chiny-Azja Centralna. Tuż przed posiedzeniem ministrów bezpieczeństwa publicznego i spraw wewnętrznych w Uzbekistanie odbyło się specjalne posiedzenie Dialogu Partii Politycznych Chiny-Azja Centralna z udziałem niemal 200 przedstawicieli partii politycznych i parlamentów państw regionu; temat bezpieczeństwa był obecny również i tam.
Obok SzOW
Początki współpracy Chin i państw Azji Centralnej w obszarze bezpieczeństwa sięgają formatu „Piątki Szanghajskiej” założonego w 1996 roku; głównym zadaniem jej członków-założycieli – Chin, Rosji, Kazachstanu, Kirgistanu i Tadżykistanu – była stabilizacja swoich granic i zmniejszenie obecności wojskowej na terenach przygranicznych. Dodatkową motywacją ChRL było wzmacnianie bezpieczeństwa w Azji Centralnej, która była postrzegana jako kluczowy bufor bezpieczeństwa dla Sinciangu; zwłaszcza po zbrojnym powstaniu Ujgurów w Baren w 1990 roku Pekin obawiał się ruchów separatystycznych i zabiegał u państw regionu o tłumienie aktywności ujgurskiej diaspory.
Współpraca przeciwko wcześniej wspomnianym „trzem siłom zła” – terroryzmowi, separatyzmowi i ekstremizmowi – stała się następnie jednym z fundamentów Szanghajskiej Organizacji Współpracy założonej w 2001 roku. To właśnie w ramach SzOW ustanowiono Regionalną Strukturę Antyterrorystyczną (Regional Anti-Terrorist Structure - RATS), działającą od 2002 roku, która koordynuje współpracę właściwych służb, wymianę informacji i wspólne działania przeciwko tym zagrożeniom. Od początku współpracy z Azją Centralną ChRL łączyła także bezpieczeństwo z „nieingerencją w sprawy wewnętrzne w imię praw człowieka”, co można rozumieć jako sprzeciw przeciwko demokratycznym „kolorowym rewolucjom” postrzeganym jako wspierane przez państwa zachodnie.
Od 2020 roku Pekin rozwija również format C+C5, który tworzy dodatkowy, bezpośredni kanał współpracy z państwami Azji Centralnej poza strukturami, w których uczestniczy Rosja. Bezpieczeństwo jest jednym z elementów jego agendy, obok handlu, inwestycji, transportu, energetyki i współpracy przemysłowej. C+C5 daje więc Chinom możliwość rozwijania głębszej relacji z regionem, a stopniowe włączanie do niego różnych aspektów kwestii bezpieczeństwa uzupełnia tę współpracę. Nie oznacza to przy tym otwartej konkurencji z Rosją. Moskwa zachowuje silniejszą pozycję w tradycyjnym, wojskowym wymiarze bezpieczeństwa, podczas gdy Pekin rozwija przede wszystkim współpracę organów ścigania, bezpieczeństwo graniczne, zwalczanie zagrożeń transnarodowych i szkolenia miejscowych służb.
C+C5 początkowo funkcjonowało wyłącznie jako dialog ministrów spraw zagranicznych, lecz od 2023 roku – pierwszego szczytu Chiny-Azja Centralna – obejmuje również spotkania głów państw. Dwa lata później, podczas drugiego szczytu w 2025 roku, zakres regionalnej współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa obejmował już m.in. współpracę organów ścigania, antyterroryzm, cyberbezpieczeństwo, wspólne ćwiczenia i rozbudowę „Bezpiecznych Miast” (Safe Cities) – inteligentnego monitoringu, analizy danych i cyfrowych systemów zarządzania bezpieczeństwem publicznym. Dla Pekinu bezpieczeństwo państw sąsiednich pozostaje bezpośrednio związane z bezpieczeństwem samej ChRL – im stabilniejsze ich systemy polityczne i sprawniejsze służby, tym mniejsze ryzyko przenikania zagrożeń przez chińskie granice. Sprzyja temu zbieżność interesów z władzami państw Azji Centralnej, które podobnie jak Chiny kładą nacisk na stabilność wewnętrzną, suwerenność i ograniczanie zewnętrznej ingerencji. Takie podejście potwierdziła Centralna Konferencja ds. Polityki wobec Państw Sąsiednich w 2025 roku, podczas której otoczenie ChRL określono jako „centralny punkt działań na rzecz ochrony bezpieczeństwa narodowego i najwyższy priorytet w ogólnym planowaniu spraw zagranicznych”.
Bezpieczeństwo (dla biznesu)
Rozwój chińskiej obecności gospodarczej dodał do tej współpracy kolejny wymiar – ochronę interesów ChRL w regionie. Inicjatywa Pasa i Szlaku od 2013 roku stworzyła w Azji Centralnej sieć chińskich inwestycji, infrastruktury transportowej i energetycznej oraz rosnącą obecność przedsiębiorstw i obywateli, które wymagają zabezpieczenia. Bezpieczeństwo Sinciangu i stabilność polityczna regionu coraz wyraźniej łączą się więc z ochroną inwestycji, szlaków transportowych i personelu – co, jak wspomniano wyżej, w trakcie wrześniowego posiedzenia chiński minister bezpieczeństwa publicznego wprost ujął jako ochronę interesów za granicą i bezpieczeństwo projektów Inicjatywy Pasa i Szlaku. Jednocześnie modernizacja systemu miejscowych służb tworzy popyt na sprzęt, systemy cyfrowe i usługi oferowane przez chińskie przedsiębiorstwa. Chińskie prywatne firmy ochroniarskie mogą ponadto dostarczać władzom ChRL informacji o sytuacji nie tylko wokół zabezpieczanych projektów, ale i szerzej w regionie.
Najlepiej widać to na przykładzie inicjatywy „Bezpiecznego Miasta” (Safe City), której pomysłodawcą było Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, lecz dużą rolę w jej realizacji odegrał Huawei. Jednym z najwcześniejszych odbiorców chińskich rozwiązań był Uzbekistan, gdzie w 2017 roku ogłoszono uruchomienie lokalnej wersji programu, a rok później w ramach pilotażu w Bucharze wdrożono m.in. kamery z rozpoznawaniem twarzy i infrastrukturę LTE. W kolejnych latach współpraca z Huawei została rozszerzona na dalsze elementy systemu bezpieczeństwa, w tym centrum alarmowe 112 i inteligentny monitoring, a w 2025 roku obejmowała już także systemy monitoringu wizyjnego i cyfrowego zarządzania oraz zastosowania sztucznej inteligencji. W 2026 roku system obejmował m.in. 13 centrów danych i ponad 40 tysięcy inteligentnych kamer. Skalę regionalnego zapotrzebowania na podobne technologie pokazuje również Kazachstan, gdzie systemy monitoringu obejmują ponad milion kamer. Podczas drugiego szczytu Chiny-Azja Centralna w 2025 roku Xi Jinping zapowiedział dalszą realizację tego rodzaju projektów, więc można wnioskować, że ten chiński projekt bezpieczeństwa będzie stawał się coraz ważniejszy w regionie. Przykład Uzbekistanu pokazuje przy tym, jak współpraca rozpoczynająca się od pojedynczych projektów może prowadzić do coraz głębszej obecności chińskich technologii w krajowej infrastrukturze bezpieczeństwa.
Współpraca nie ogranicza się przy tym do sprzedaży technologii. Pekin coraz większy nacisk kładzie na „budowanie zdolności” lokalnych organów ścigania poprzez szkolenia, współpracę akademii policyjnych, wymianę doświadczeń i wdrażanie nowych narzędzi. Przykładowo w 2022 i 2023 roku w Shenzhen zorganizowano seminaria dotyczące „Bezpiecznych Miast”, bezpieczeństwa miejskiego i monitoringu wizyjnego dla urzędników zajmujących się bezpieczeństwem czy sprawami wewnętrznymi. W ten kierunek wpisuje się otwarta podczas wrześniowego spotkania Baza Szkoleniowa Organów Ścigania Chiny-Azja Centralna. Takie działania zwiększają znajomość chińskich systemów wśród funkcjonariuszy, tworzą regularne kontakty między instytucjami i mogą ułatwiać późniejsze wdrażanie kolejnych rozwiązań oferowanych przez przedsiębiorstwa z ChRL. W efekcie wsparcie modernizacji lokalnych służb może jednocześnie wzmacniać współpracę polityczną i przygotowywać grunt pod dalszą ekspansję chińskich dostawców technologii i usług bezpieczeństwa.
Współpraca w zakresie bezpieczeństwa służy więc Pekinowi na kilku poziomach jednocześnie. Z jednej strony pomaga chronić chińskie inwestycje, infrastrukturę i obywateli w regionie, z drugiej – tworzy rynek dla przedsiębiorstw oferujących technologie i usługi dla lokalnych służb. Towarzyszące temu szkolenia i kontakty między instytucjami dodatkowo pogłębiają relacje z państwami Azji Centralnej. Bezpieczeństwo staje się w ten sposób obszarem, w którym interesy polityczne i gospodarcze ChRL coraz wyraźniej się przenikają.
Podsumowanie
Wrześniowe nieformalne posiedzenie w ramach Mechanizmu Spotkań Ministrów Bezpieczeństwa Publicznego i Spraw Wewnętrznych Chiny-Azja Centralna pokazuje przede wszystkim postępującą instytucjonalizację bezpośredniej współpracy Chin z państwami regionu w zakresie bezpieczeństwa. Rozwijane mechanizmy nie zastępują SzOW, lecz uzupełniają ją o kolejne kanały współpracy, w których Pekin może samodzielnie pogłębiać kontakty z państwami Azji Centralnej. Bezpieczeństwo regionu pozostaje dla Pekinu istotne przede wszystkim z perspektywy stabilności Sinciangu, lecz wraz z rozwojem Inicjatywy Pasa i Szlaku coraz większego znaczenia nabrała również ochrona chińskich inwestycji, infrastruktury i obywateli. Jednocześnie udoskonalanie systemu lokalnych służb tworzy przestrzeń dla eksportu chińskich technologii i usług. Otwarcie wspólnej bazy szkoleniowej wskazuje, że współpraca ma przy tym wykraczać poza deklaracje polityczne i przyjmować coraz bardziej trwały, praktyczny wymiar. Przyznanie medali przedstawicielom Kazachstanu i Uzbekistanu pokazuje z kolei personalny i instytucjonalny wymiar budowania tych relacji.
Proces ten ma znaczenie także z perspektywy europejskiej. Dla UE istotna jest nie tylko skala chińskiej obecności gospodarczej w Azji Centralnej, lecz również jej coraz silniejsze zakorzenienie w lokalnej infrastrukturze bezpieczeństwa i relacjach międzyinstytucjonalnych. W dłuższej perspektywie może ono wpływać na wybór technologii, standardów i partnerów przez państwa regionu, a tym samym na warunki, w których rozwijana jest europejska współpraca z Azją Centralną.
