Agnieszka Kuszewska-Bohnert (Uniwersytet Jagielloński)
5 marca 2026 roku odbyły się w Nepalu wybory członków Izby Reprezentantów, niższej izby parlamentu federalnego, liczącej w sumie 275 miejsc. Przyniosły one historyczne zwycięstwo Narodowej Partii Niezależnej (Rastriya Swatantra Party, RSP), która uzyskała aż 125 bezpośrednich mandatów (na 165 okręgów jednomandatowych).[1] Dotychczas dominujące ugrupowania polityczne uzyskały znacznie słabsze wyniki. Wśród najważniejszych: Kongres Nepalski zdobył 18 mandatów, Komunistyczna Partia Nepalu (Zjednoczeni Marksiści-Leniniści, CPN-UML) zdobyła 9, a Komunistyczna Partia Nepalu (NCP), której szefuje Pushpa Kamal Dahal, uzyskała 8 mandatów. Przedstawiciele pokolenia Z, którzy wzięli udział w masowych protestach we wrześniu ubiegłego roku, mają powody do satysfakcji. Spektakularna reorganizacja sceny politycznej w Nepalu jest punktem zwrotnym w historii państwa, a także dowodem determinacji większości nepalskiego społeczeństwa w walce o skuteczne reformy. Stawia też nowy rząd przed ogromnymi wyzwaniami.
Imponująca transformacja na przestrzeni dekad
Nepal przeszedł niezwykłą drogę transformacji od lat 50-tych XX wieku. Jej kluczowe fazy to upadek autorytarnej i oligarchicznej dynastii Rana (1951 r.), okres monarchii bez systemu partyjnego (1960-1990), wojna domowa z maoistowską partyzantką (1996-2006), zniesienie monarchii w 2008 r. i wreszcie ustanowienie federalnej republiki demokratycznej, ugruntowanej konstytucją z 2015 r. W omawianym okresie znacząco zwiększył się poziom alfabetyzacji (2% w roku 1951, ponad 77% według najnowszych danych) oraz długości życia (odpowiednio 28 lat i ponad 71 lat obecnie). Cytując te dane nepalski badacz Jeevan Sharma podkreśla, że to jedne z najbardziej widocznych efektów transformacji społecznej, imponującej pod względem skali. Istniejące obecnie instytucje, mimo ich systemowej słabości oraz demokratyczne fundamenty państwa bez wątpienia ułatwiły przeprowadzenie pokojowych wyborów, skutkujących tak dalece idącymi zmianami na politycznej scenie Nepalu.
Kumulacja wyzwań
Pomimo pewnej poprawy w ostatnich latach, Nepal ma niskie PKB per capita (według danych Banku Światowego 1,4 tys. USD), także w porównaniu z innymi państwami południowoazjatyckimi. Nepalczycy wciąż osiągają niewielkie dochody i maja trudności z zatrudnieniem. Stopa bezrobocia w grupie wiekowej 15-24 lata przekracza 20%, co sprawia, że młodzi Nepalczycy masowo wyjeżdżają do pracy, już nie tylko do Indii, ale też do państw arabskich Zatoki Perskiej, Malezji, Korei Południowej, coraz częściej do Europy. Według oficjalnych danych, w 2023 r. ponad jedna trzecia (35,6%) gospodarstw domowych w Nepalu otrzymywała przekazy pieniężne z zagranicy. Nierówności związane ze struktura społeczną i systemowym wykluczeniem pewnych grup, wśród nich tzw. rdzennych narodowości (stanowią nieco ponad 35% ludności Nepalu), mieszkańców wsi, czy kobiet, wciąż są obecne. Jest to istotne wyzwanie rozwojowe, ograniczające ich dostęp do edukacji, zasobów ekonomicznych oraz reprezentacji politycznej.
Poważne trudności występują także w sektorze logistyki i transportu: infrastruktura transportowa Nepalu (w tym mosty) znajduje się w złym stanie technicznym, a zbyt słabo rozwinięta sieć drogowo-kolejowa to istotna bariera rozwoju gospodarczego. W Global Competitiveness Report 2019 opublikowanym przez Światowe Forum Ekonomiczne, Nepal został sklasyfikowany pod względem jakości infrastruktury drogowej na 120. miejscu spośród 141 gospodarek. Należy przy tym dodać, że warunkowania geograficzne Nepalu znacząco utrudniają rozwój łączności transportowej, ponieważ w północnej części kraju rozciąga się pasmo Himalajów, obejmujące osiem z dziesięciu najwyższych gór świata. Aby zwiększyć skuteczność działania administracji i poprawić sytuację infrastrukturalną, priorytetem są reformy strukturalne, zwiększenie zaufania do instytucji i poprawa ich funkcjonowania.
2025-2026: od burzliwej rewolucji do stabilizacji
W lipcu 2024 roku premierem Nepalu został K. P. Sharma Oli, lider Komunistycznej Partii Nepalu (Zjednoczeni Marksiści-Leniniści), partii o wieloletniej obecności na nepalskiej scenie politycznej. W oczach wielu Nepalczyków dynamika polityczna przypominała „business as usual”: korupcja, nadużywanie władzy, wielowymiarowa niestabilność, słaba administracja czy nierówność w dostępnie do stanowisk (w debacie publicznej funkcjonuje określenie nepo kids - dzieci bogatych lub wpływowych rodzin, które mają łatwiejszy start w karierze dzięki pozycji rodziców). Sprzeciwowi towarzyszyła oddolna mobilizacja młodych ludzi domagających się reform, a bezpośrednim katalizatorem była blokada mediów społecznościowych przez rząd, odebrana jako zamach na wolność słowa i debaty publicznej. Doprowadziło to do masowych protestów w Katmandu i innych miastach we wrześniu 2025, w których zginęło w sumie 76 osób, a ponad dwa tysiące zostało rannych. Spalono część budynków rządowych, w tym obiekty parlamentu, a policja nie radząc sobie z sytuacją, otworzyła ogień do nieuzbrojonych demonstrantów. Protesty doprowadziły do upadku rządu premiera Oliego. W okresie przejściowym państwem kierowała Sushila Karki, była przewodnicząca Sądu Najwyższego Nepalu i pierwsza kobieta na tym stanowisku, postrzegana jako osoba niezależna od partyjnych układów i znana z nieustępliwej postawy wobec korupcji. Po wyborach liderzy partyjni, wśród nich zwycięzca Balendra Shah, podziękowali jej za spokojne przeprowadzenie państwa przez okres przejściowy i organizację wyborów.
Kim jest wielki wygrany?
Lider RSP, urodzony w kwietniu 1990 roku Balendra „Balen” Shah, jest uznany za symbol pokoleniowego transferu władzy i nadziei na faktyczne zmiany. Pokonał on znacząco byłego premiera K.P. Sharmę Oliego w okręgu Jhapa-5, będącym przez lata jego niekwestionowaną polityczną twierdzą. Na rywalizację w tym właśnie okręgu zwrócone były oczy wszystkich Nepalczyków, śledzących liczenie głosów. Główny kandydat na premiera Nepalu ma interesującą jak na polityka biografię. Z wykształcenia jest inżynierem budownictwa, studiował w Visvesvaraya Technological University, dużym publicznym uniwersytecie technicznym w indyjskim stanie Karnataka. Zanim wszedł do polityki, był także raperem, postacią sceny muzycznej i aktywistą społecznym, co mocno wyróżnia go na tle tradycyjnych nepalskich elit politycznych. Ma też doświadczenie w działalności samorządowej: od 2022 roku pełnił rolę burmistrza stolicy Nepalu, Katmandu. Zaufanie wyborców wzmacnia fakt, że postrzegany jest jako człowiek spoza establishmentu, nieskażony korupcją i nepotyzmem.
Balansowanie między Indiami i Chinami
Geograficzne usytuowanie między dwoma azjatyckimi potęgami jest dla Nepalu zarówno źródłem zarówno wyzwań, jak i możliwości. Nowy rząd będzie zapewne stawiał na politykę „Nepal first”, której fundamentem ma być zwiększenie strategicznej sprawczości państwa, nawet w obliczu tak asymetrycznych relacji z sąsiadami. Sprowadza się to w praktyce do stawiania czoła stałemu wyzwaniu umiejętnego balansowania między Nowym Delhi a Pekinem tak, żeby nie pozwolić żadnemu na zbytnią dominację. Pole manewru jest jednak ograniczone. Nie ulegnie zmianie fakt, że Indie są najważniejszym partnerem handlowym Nepalu, a dostęp do indyjskich portów i szlaków transportowych ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa. Dla porównania: Indie odpowiadają za około 63% całego importu Nepalu, o wartości około 8-9 mld dolarów rocznie. Z Chin pochodzi natomiast około 13-14% importu, czyli około 1,8-2 mld dolarów.
Blokady gospodarcze stosowane przez Indie (zwłaszcza ostatnia w 2015 roku, po tragicznym trzęsieniu ziemi w Nepalu) postrzegane są w Katmandu jako narzędzie politycznego nacisku i wyraz paternalistycznego podejścia Nowego Delhi. Warto podkreślić, że niektóre środowiska związane z hinduskim nacjonalizmem w Indiach chętnie widziałyby w Nepalu hinduistyczne królestwo, utrzymują więc kontakty z nepalskimi rojalistami i religijnymi konserwatystami. Główna siła polityczna tego ruchu, Narodowa Partia Demokratyczna (Rastriya Prajatantra Party, RPP), zdobyła zaledwie jeden mandat w okręgach jednomandatowych: nie jest to zatem potencjalna alternatywa dla obecnego systemu. Nowy rząd będzie zapewne podkreślał chęć rozwoju relacji z Indiami na poziomie partnerskim oraz konieczność podtrzymania świeckiego charakteru państwa.
Indie niechętnie patrzą na próby zbliżenia Nepalu z Chinami, z którymi kojarzony był zwłaszcza były premier, K.P. Sharma Oli. Po kryzysie granicznym z 2015 roku Nepal podjął próbę zacieśnienia relacji z Pekinem, między innymi poprzez próby dywersyfikacji importu paliw oraz zwiększenia handlu przez przejścia graniczne w Himalajach. W 2017 roku Nepal podpisał memorandum o uczestnictwie w Inicjatywie Pasa i Szlaku (Belt and Road Initiative, BRI), żeby umożliwić rozbudowę sieci energetycznych, kolei i połączeń z chińskimi portami. BRI stał się w Nepalu kwestią wrażliwą. Projekty te pozostają na etapie planowania, wyrażane są obawy o popadnięcia w trudne do spłacenia zadłużenie wobec Chin (ilustrowane przykładem m.in. Sri Lanki) i brak transparentności, niemniej istotny jest także aspekt zachowania ostrożności wobec Indii. Chiny zrealizowały jednak w Nepalu kilka projektów infrastrukturalnych, np. Międzynarodowy Port Lotniczy Pokhara, otwarty w 2023 r. i finansowany głównie z preferencyjnego kredytu chińskiego banku Export–Import Bank of China. Pod koniec 2025 roku nepalska instytucja antykorupcyjna poinformowała, że państwowa chińska firma budowlana oraz wysocy nepalscy urzędnicy państwowi i byli ministrowie (np. Ram Sharan Mahat, były sześciokrotny minister finansów, prominentny polityk Kongresu Nepalskiego) współdziałali, aby sztucznie zawyżyć kosztorys o 74 mln dolarów, powodując największą stratę finansową w historii pojedynczego projektu publicznego w Nepalu. Sprawa ta zwiększyła polityczną presję na dokładniejszą kontrolę projektów finansowanych przez Chiny.
Władze Nepalu mogą podjąć starania o konstrukcję wizerunku państwa jako aktywnego, pokojowego pomostu współpracy regionalnej między rywalizującymi ze sobą sąsiadami. Nie są to zresztą nowe pomysły: już w latach 70-tych ubiegłego stulecia król Birendra proponował, aby ogłosić Nepal „strefą pokoju”. Strategia ta symbolizowała dążenie kraju do zachowania neutralności i suwerenności w relacjach z sąsiadami. Gdyby ta polityka się powiodła, byłby to niewątpliwy sukces nepalskiej dyplomacji, umożliwiający czerpanie korzyści z relacji z obydwoma sąsiadami.
Wnioski
Mimo burzliwych wydarzeń z września 2025 roku, Nepalowi udało się w krótkim czasie przeprowadzić demokratyczne wybory, pokazując, że nawet w okresie poważnych zawirowań globalnych możliwe jest prowadzenie polityki sprzyjającej stabilizacji, a transformację polityczną można przeprowadzać przy urnach. Powstały w tych okolicznościach nowy rząd Nepalu obdarzony został dużym mandatem zaufania. Z jednej strony zwiększa to szansę na stabilną politykę i zmiany, z drugiej, stawia go przed ogromnym wyzwaniem sprostania pokładanym przez Nepalczyków nadziejom.
Na stronie internetowej zwycięska RSP deklaruje się jako „pluralistyczna partia demokratyczna, która opowiada się za równomiernym rozwojem wszystkich Nepalczyków w ramach społecznie sprawiedliwej gospodarki liberalnej.” Reformy, które należy przeprowadzić (w tym większa dywersyfikacja gospodarki, rozwój sektora przemysłowego, rozbudowa infrastruktury czy rozwój społecznie inkluzywny), wymagają długofalowej strategii. Ich skutki będą widoczne stopniowo, a opozycja będzie ostro punktować wszelkie wpadki. Konieczny jest zatem pewien poziom zrozumienia tych procesów i cierpliwości ze strony społeczeństwa. Gdy jej zabraknie, a wpadek będzie zbyt wiele, przez Nepal może przetoczyć się kolejna fala protestów.
W najbliższym czasie skuteczność w walce z korupcją, odbudowa zaufania do instytucji państwowych, wzrost zatrudnienia, a także rozliczenie nadużyć popełnionych przez władze podczas wrześniowych wydarzeń, będą kluczowym sprawdzianem efektywności podjętych działań. Ważne jest także zachowanie „starych” elit wywodzących się z tradycyjnie wpływowych partii nepalskich, w szczególności ich zdolność do zaakceptowania utraty dotychczasowej dominującej roli i sposób, w jaki będą starały się odbudować polityczne wpływy. W polityce zagranicznej i bezpieczeństwa umacnianie autonomii strategicznej państwa w skomplikowanych geopolitycznych realiach pozostanie jednym z kluczowych kierunków działań. Biorąc pod uwagę szereg wyzwań stojących przed Nepalem, należy realistycznie patrzeć na najbliższe miesiące, zakładając, że zmiana władzy jest bardzo ważnym, ale początkowym etapem trudnej drogi do faktycznych przemian.
[1] Najpierw ogłoszono wyniki z 165 okręgów jednomandatowych, które były już znane w chwili pracy nad tym tekstem (10 marca 2026 r.). Ostateczny, 275-osobowy skład parlamentu zostanie opublikowany przez Komisję Wyborczą Nepalu po zakończeniu procedury podziału 110 mandatów proporcjonalnych.
