W obliczu dynamicznych przemian w strukturze i funkcjonowaniu chińskiej diaspory władze w Pekinie coraz wyraźniej intensyfikują działania mające na celu jej instytucjonalne włączenie w realizację celów państwowych. W ostatnich latach obserwujemy rozwój kompleksowych mechanizmów zarządzania relacjami z emigracją, obejmujących zarówno inicjatywy gospodarcze i technologiczne, jak i działania o charakterze kulturowym oraz tożsamościowym. Przykładem może być aktywność prowincji Fujian, a szczególnie jej stolicy – miasta Fuzhou. Stolica prowincji zorganizowała już trzy edycje Zjazdu Rozwoju Intelektualnego Diaspory Chińskiej (中国侨智发展大会), utworzyło „stacje wsparcia dla potencjału diaspory” (侨智驿站), powołało zespoły ekspertów oraz wdrożyło mechanizm „podejmowania wyzwań przez diasporę” (侨智揭榜挂帅). W trakcie Chińskiego Międzynarodowego Miesiąca Inwestycji 2025 zorganizowano specjalne wydarzenia dla przedsiębiorców z diaspory, angażując 110 zagranicznych organizacji fuzhouskiej diaspory i przyciągając blisko tysiąc uczestników spośród emigrantów. Procesy te ukazują rosnące znaczenie diaspory jako elementu polityki państwowej, ale jednocześnie rodzą pytania o rzeczywisty zakres wpływu Pekinu oraz o charakter relacji między państwem a zróżnicowaną społecznością emigrantów.
Ponadto, nie trudno nie zauważyć, że region ASEAN zajmuje obecnie ważne miejsce w polityce zagranicznej i gospodarczej Chin, stanowiąc jeden z kluczowych obszarów realizacji strategicznych inicjatyw, takich jak budowa Wersji 3.0 Strefy Wolnego Handlu Chiny-ASEAN. Fundamentalnym elementem tej relacji jest diaspora chińska, której liczebność na świecie przekracza 60 milionów osób, a jej największe i jedne z najbardziej wpływowych skupisk znajdują się w Azji Południowo-Wschodniej. Współcześnie Pekin postrzega tę wspólnotę zarówno przez pryzmat więzi etnicznych, jak i strategiczny zasób umożliwiający budowanie nieformalnej infrastruktury swojej obecności w regionie. Znaczenie to potwierdzają wyniki China Index opracowanego przez Doublethink Lab, w którym państwa ASEAN zajmują czołowe miejsca pod względem poziomu chińskich wpływów, często realizowanych za pośrednictwem lokalnych sieci powiązań.
Pytanie jakie należy tu postawić dotyczy zatem dyskusji wokół dwóch wizji diaspory: jako narzędzia realizacji interesów narodowych Chin (tzw. „siły wsparcia”) oraz jako autonomicznego aktora społecznego, którego lojalność wobec państwa zamieszkania często przeważa nad więzią z ojczyzną przodków. Podczas gdy Pekin kładzie nacisk na mobilizację rodaków na rzecz „Wielkiego odrodzenia narodu chińskiego”, najnowsze badania wskazują na rosnącą dywersyfikację tzw. nowych imigrantów ( 新移民 Xin yimin) oraz ich jednoczesne silne zakorzenienie w lokalnych strukturach państw ASEAN w połączeniu z poczuciem chińskiej tożsamości. Jak zatem wyglądają te dwie wizje diaspory?
Diaspora w oficjalnym dyskursie ChRL
W oficjalnym dyskursie politycznym ChRL rola diaspory chińskiej jako strategicznego zasobu, niezbędnego dla realizacji „Chińskiego Snu”, została ukształtowana już wcześniej i nie stanowi nowości w narracji rządu obecnego premiera Chin – Li Qianga. Raport z wiosny 2026 roku wprowadza jednak istotną zmianę akcentów – zamiast mówić o „doskonaleniu mechanizmów”, premier podkreśla potrzebę „pełnego wdrożenia polityki spraw dotyczących Chińczyków za granicą”. Nadrzędnym celem staje się „lepsze spojenie serc i sił rodaków za granicą” (凝聚侨心侨力[DM1] , ningju qiao xin qiao li), co sygnalizuje przejście od biernej opieki konsularnej do aktywnej mobilizacji diaspory na rzecz modernizacji kraju oraz budowy tzw. nowych jakościowych sił wytwórczych. Jednocześnie w raporcie brak bardziej rozbudowanych analiz tego zagadnienia – diaspora pojawia się raczej w formie krótkich, strategicznych deklaracji wpisanych w szerszą narrację o „narodzie chińskim”.
W 2025 roku premier Li Qiang podkreślał konieczność ochrony praw i interesów Chińczyków za granicą oraz ich rodzin w kraju, co miało stanowić podstawę ich lojalności i skłonności do inwestowania w Chinach. Podejście to opiera się na wyraźnym fundamencie ideologicznym: w Raporcie Rady Państwowej dotyczącym pracy nad sprawami Chińczyków za granicą w nowej erze, wszyscy Chińczycy, w tym diaspora, są definiowani jako część jednej wspólnoty narodowej. Władze dążą do „wykucia silnego poczucia wspólnoty”, jednoczącego „synów i córki Chin” ponad granicami państw w oparciu o „wspólny korzeń, duszę i marzenie”, jakim jest kultura chińska.
Z analizy tego samego raportu wyłania się jedna z głównych współczesnych ról diaspory w optyce Pekinu jako „spoiwa/węzła i mostu” (桥梁纽带, Qiaoliang niudai). Oznacza to konieczność przedstawiania Chin w sposób zrozumiały i pozytywny, budowania zaufania oraz wzmacniania ich wizerunku za granicą. Jednocześnie diaspora powinna dobrze integrować się w krajach zamieszkania, przestrzegać lokalnego prawa i aktywnie przyczyniać się do ich rozwoju, stając się swego rodzaju „wizytówką” Chin.
Z ostatnich raportów rządu wynika więc, że diaspora postrzegana jest jako nieformalne przedłużenie państwa i istotny element jego strategii globalnej. Jej członkowie mają pełnić rolę swoistych ambasadorów cywilizacyjnych oraz wspomnianego „spoiwa”, prezentując chiński punkt widzenia w sposób budujący pozytywny wizerunek państwa. Można domniemywać, że z perspektywy Pekinu diaspora w regionie ASEAN to nie tylko partnerzy biznesowi, lecz przede wszystkim polityczna „siła wsparcia”, którą należy systemowo integrować z celami wyznaczanymi przez Partię.
Funkcjonalna rola diaspory – gospodarka i sieci powiązań
Rzeczona siła wsparcia diaspory przejawia się w państwach ASEAN jako strategiczny kanał przepływu kapitału, technologii oraz wpływów kulturowych. Chińczycy zamorscy stanowią swego rodzaju nieformalną infrastrukturę, która ułatwia ChRL ekspansję gospodarczą w regionie.
Zatem rola ta jest realizowana na dwóch głównych płaszczyznach: inwestycje i handel oraz relacje międzyludzkie. Pierwsza jest zasobem odpowiadającym za inwestycje w Chinach oraz rynki zbytów. |Takim przykładem jest Singapur, który pozostaje największym źródłem bezpośrednich inwestycji zagranicznych (FDI) dla ChRL, a jednocześnie ważnym hubem dla chińskich przedsiębiorstw wychodzących na rynki globalne. W Malezji diaspora staje się naturalnym partnerem przy realizacji megaprojektów infrastrukturalnych w ramach Inicjatywy Pasa i Szlaku (BRI), takich jak East Coast Rail Link czy parki przemysłowe Kuantan-Qingzhou. Drugi element to relacje „people-to-people”: Członkowie wspólnoty chińskiej działają jako mediatorzy kulturowi, ułatwiając wzajemne zrozumienie. W Tajlandii nowi migranci (Xin yimin) przyjmują nawet rolę tzw. folk diplomats (民间大使 min jian da shi) czyli nieoficjalnych „dyplomatów ludowych”, którzy poprzez wymianę edukacyjną, sportową i artystyczną budują pozytywny wizerunek Chin na poziomie społecznym.
Dzięki sieciom osobistych powiązań (关系 guanxi) oraz transnarodowej mobilności, diaspora potencjalnie pozwala Chinom na budowanie obecności w regionie w sposób bardziej elastyczny i odporny na zawirowania polityczne niż oficjalne kanały państwowe.
Rzeczywistość społeczna – zróżnicowanie i lokalizacja
Rzeczywistość społeczna wspólnoty chińskiej w regionie ASEAN jest skrajnie odmienna od ujednoliconej wizji „synów i córek Chin”, jaką promuje oficjalny dyskurs Pekinu. Fundamentem tego zróżnicowania jest wyraźny podział na „starą” diasporę, obecną w regionie od pokoleń, oraz nowych migrantów (Xin yimin), którzy przybyli po 1978 roku, a masowo po zainicjowaniu Inicjatywy Pasa i Szlaku w 2013 roku. Nowi migranci, często lepiej wykształceni i dysponujący większym kapitałem, budują własne sieci powiązań, co prowadzi do narastających napięć wewnętrznych. W literaturze przedmiotu zjawisko to opisuje się jako tzw. „łańcuchy dyskryminacji” (discrimination chains), w których zasiedziałe społeczności dystansują się od nowoprzybyłych, zarzucając im m.in. brak ogłady społecznej czy nieetyczne praktyki biznesowe.
Współczesna diaspora charakteryzuje się brakiem jednolitej tożsamości politycznej, wykazując rosnące zakorzenienie w państwach ASEAN. Przykładowo, w Singapurze priorytetem pozostaje budowa wielorasowej tożsamości narodowej, a młodsze pokolenia coraz rzadziej utożsamiają się z interesami ChRL. Podobnie na Filipinach, społeczność Tsinoy (mieszkańcy o częściowym lub pełnym chińskim pochodzeniu) identyfikuje się przede wszystkim jako Filipińczycy chińskiego pochodzenia, dla których lojalność wobec państwa zamieszkania jest nadrzędna wobec więzi z ojczyzną przodków.
Kluczowym terminem analitycznym staje się tutaj transnarodowe „zakorzenienie” (embeddedness), a w szczególności „podwójne zakorzenienie” (dual embeddedness), gdzie aktorzy operują jednocześnie w strukturach lokalnych gospodarza i transnarodowych sieciach powiązań z ChRL. Aby poradzić sobie z izolacją i barierami językowymi, nowi migranci „zakorzeniają się”, tworząc tzw. „społeczności równoległe” (parallel communities), funkcjonujące w sferach cyfrowych (np. grupy WeChat) oraz religijnych (kościoły chrześcijańskie, fundacje buddyjskie), które oferują im wsparcie emocjonalne i praktyczne bez konieczności pełnej asymilacji. Wszystko to prowadzi do wniosku, że diaspora w ASEAN jest aktorem wysoce autonomicznym i niejednolitym, co stanowi istotną barierę dla prób jej pełnej instrumentalizacji przez rząd w Pekinie.
Rosnące obawy wobec roli chińskiej diaspory
Intensyfikacja chińskiej obecności w Azji Południowo-Wschodniej prowadzi do coraz częstszego postrzegania Chińczyków zamorskich przez państwa przyjmujące jako potencjalnego instrumentu destabilizacji. Rządy państw regionu coraz częściej identyfikują bliskie więzi etnicznych Chińczyków z Pekinem jako nieformalny kanał oddziaływania politycznego ChRL. W Singapurze odpowiedzią na te obawy stała się ustawa FICA (Foreign Interference Countermeasures Act) z 2021 roku, na mocy której osoby zaangażowane w działania powiązane z chińskim Wydziałem Zjednoczonego Frontu (United Front Work Department jest organem Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin KPCh odpowiedzialnym za zarządzanie relacjami z chińskimi elitami i organizacjami w Chinach kontynentalnych i poza nimi, gromadzenie na ich temat informacji wywiadowczych, próby uzyskania nad nimi wpływów, m.in. w Hongkongu , na Tajwanie i w innych krajach) – w tym członkowie wpływowej familii Ng – są definiowane jako „osoby o znaczeniu politycznym”, co wiąże się z nałożeniem restrykcyjnych wymogów przejrzystości.
Szczególnie silne procesy zachodzą na Filipinach, gdzie oficjalny zakaz operacji hazardowych prowadzonych przez POGO (Philippine Offshore Gaming Operators – najprościej ujmując, POGO to internetowe kasyna/bukmacherzy działający z Filipin, ale zarabiający na graczach z innych krajów, zwłaszcza z Chin) został bezpośrednio powiązany z walką z przestępczością transnarodową, handlem ludźmi oraz obawami o infiltrację przez „uśpionych agentów”. Pojawiły się nawet skandale szpiegowskie, jak głośna sprawa byłej burmistrz Alice Guo, co zintensyfikowało narracje o „cichej inwazji”, podsycając nastroje sinofobiczne i stygmatyzację zintegrowanej społeczności Tsinoy.
Prowadzi to do głębokiego napięcia między lansowaną w raportach Pekinu wizją diaspory jako „pomostu” i „spoiwa” relacji międzyludzkich a rzeczywistością, w której ta sama rola staje się dla lokalnych elit źródłem podejrzeń o nielojalność. Diaspora znajduje się tym samym w strategicznej pułapce: z jednej strony poddawana jest presji mobilizacji tożsamościowej przez Pekin na rzecz realizacji „Chińskiego Snu”, z drugiej – musi mierzyć się z rosnącą nieufnością państw ASEAN. W efekcie jej członkowie są często zmuszeni do publicznego dystansowania się od polityki ChRL w celu ochrony własnej pozycji w społeczeństwach przyjmujących.
***
Chińska diaspora w regionie ASEAN zajmuje ważne miejsce w strategii Pekinu, jednak jej rzeczywista rola jest znacznie bardziej złożona, niż sugeruje oficjalny dyskurs. W dokumentach rządowych diaspora przedstawiana jest jako „spoiwo” i „pomost”, który ma wspierać rozwój Chin, wzmacniać ich wizerunek oraz ułatwiać ekspansję gospodarczą. W tym ujęciu stanowi ona istotny zasób polityczny i ekonomiczny, który powinien być aktywnie mobilizowany na rzecz realizacji celów państwa.
Jednocześnie rzeczywistość społeczna pokazuje, że diaspora nie jest jednolitą i w pełni sterowalną wspólnotą. Jest ona wewnętrznie zróżnicowana, podzielona między „starą” diasporę a nowych migrantów, a jej członkowie są w dużym stopniu zakorzenieni w państwach ASEAN. W wielu przypadkach ich lojalność wobec krajów zamieszkania przeważa nad więzią z Chinami, co ogranicza możliwości pełnego wykorzystania diaspory jako narzędzia polityki Pekinu.
Dodatkowo rosnąca obecność Chin w regionie sprawia, że diaspora coraz częściej postrzegana jest przez państwa ASEAN jako potencjalny kanał wpływu politycznego, co prowadzi do napięć i wzrostu nieufności. W efekcie znajduje się ona w trudnej sytuacji: z jednej strony podlega presji mobilizacji ze strony Chin, z drugiej musi dbać o swoją pozycję i bezpieczeństwo w krajach, w których żyje.
W rezultacie chińska diaspora w ASEAN pozostaje ważnym, ale niejednoznacznym aktorem – jednocześnie wspierającym obecność Chin w regionie i ograniczającym możliwości jej pełnej kontroli przez Pekin.
